चांगले आयुष्य जगण्याची कल्पना म्हणजे आरोग्याच्या समस्यांची चिंता न करता निर्भयपणे जगणे. हे दिवसेंदिवस अधिक आव्हानात्मक होत आहे. दिनचर्या, एक आयुर्वेदिक दैनंदिन दिनचर्या, याचे पालन करून आम्ही आरोग्य-संबंधित सर्व चिंतांवर एक सोपा उपाय देतो आणि मन, शरीर आणि आत्मा यांच्यात निरोगी संतुलन राखण्यास प्रोत्साहन देतो. शरीराला निसर्गाच्या लयीशी जोडलेले राहण्याची गरज आहे.

दिनचर्या ही एक दैनंदिन दिनचर्या आहे जी आपल्या आंतरिक घड्याळाशी किंवा आपल्या सर्कॅडियन रिदमशी (circadian rhythms) आपल्याला जोडून ठेवण्यासाठी तयार केली आहे. आपल्या सर्कॅडियन रिदमशी डिस्कनेक्शन अनेक आरोग्य समस्यांशी जोडले गेले आहे, जसे की मूड आणि झोपेचे विकार, खराब संज्ञानात्मक कार्य, लठ्ठपणा, दिवसाची झोप लागणे, मधुमेह, अंमली पदार्थांचे सेवन, खराब शालेय कामगिरी, हृदयविकार आणि अगदी कर्करोग.

दिनचर्या हा संस्कृत शब्द “दिन” – दिवस आणि “आचार्या” – क्रिया यापासून बनलेला आहे.

आयुर्वेद दिनचर्येत दोन दैनिक चक्र असतात:

– सूर्य चक्र

– चंद्र चक्र

ते आयुर्वेदिक शरीर प्रकार/दोष - वात, पित्त आणि कफ यांच्याशी जोडलेले आहेत.

आयुर्वेदानुसार दैनिक दोष चक्र:

पहिले चक्र: सूर्योदय ते सूर्यास्त (सकाळी 6 ते संध्याकाळी 6)

– सकाळी 6 ते सकाळी 10 – कफ

– सकाळी 10 ते दुपारी 2 – पित्त

– दुपारी 2 ते संध्याकाळी 6 – वात

दुसरे चक्र: सूर्यास्त ते सूर्योदय (संध्याकाळी 6 ते सकाळी 6)

– संध्याकाळी 6 ते रात्री 10 – कफ

– रात्री 10 ते पहाटे 2 – पित्त

– पहाटे 2 ते सकाळी 6 – वात

दिनचर्या:

1. उठा आणि चमका (Rise and Shine) – सकाळी 5.30 ते 6 या वेळेला उठण्यासाठी आदर्श वेळ मानली जाते. काही मिनिटे शांत राहणे आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि सकारात्मकता व शांतता यांची मानसिकता तयार करण्यासाठी स्वतःसोबत असणे आवश्यक आहे, जी तुम्हाला दिवसभर सोबत राहील.
2. मलत्याग (Evacuation) – मानवी शरीराच्या निरोगी कार्यासाठी दररोज मलत्याग करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
3. तेल ओढणे (Oil Pulling) – 2 चमचे तीळ किंवा खोबरेल तेल घेऊन 5 मिनिटे तोंडात फिरवा. नंतर ते थुंकून टाका, तोंड स्वच्छ धुवा आणि नेहमीप्रमाणे दात घासा. यामुळे रात्री तयार झालेले हानिकारक बॅक्टेरिया बाहेर काढण्यास मदत होते आणि दात व हिरड्या निरोगी राहतात.
4. जीभ साफ करणे (Tongue Scraping) – दररोज जीभ साफ केल्याने विषारी पदार्थ जमा होत नाहीत आणि ‘आम’ (AMA) स्वच्छ होतो. दात घासल्यानंतर हे करावे.
5. गरम पाणी पिणे (Drink Warm Water) – सकाळी लवकर 200 मिली गरम/कोमट पाण्यात एक चमचा तूप घालून प्यावे. यामुळे प्रणाली आंतरिकरित्या स्वच्छ आणि हायड्रेटेड राहते आणि दिवसासाठी पचनशक्ती उत्तेजित होते.
6. व्यायाम (Exercise) – दररोजची हालचाल आणि स्ट्रेचिंग आवश्यक आहे. यामुळे शरीरातील स्थगनता आणि चरबी कमी होते तसेच स्नायू मजबूत होतात.
7. तेलाची मालिश (Oil Massage) – अभ्यंग तेल (एक खास आयुर्वेदिक मिश्रण) किंवा साधे खोबरेल तेल वापरून करणे सर्वोत्तम. तेल कोमट करा आणि पाय आणि टाळू सह संपूर्ण शरीराला स्वतःच मालिश करा. ही प्रक्रिया शांत आणि निरोगी मज्जासंस्थेसाठी निरोगी रक्त परिसंचरण सुनिश्चित करते.
8. स्नान (Bathe) – दररोज स्नान केल्याने त्वचेवरील अतिरिक्त तेल आणि मृत त्वचेचे वरचे थर निघून जातात, ज्यामुळे तुम्हाला पुढील दिवसासाठी उत्साही आणि ताजेतवाने वाटते.
9. ध्यान - मन, शरीर आणि आत्मा यांच्यात निरोगी संतुलन राखण्यासाठी दररोज करावे. हे मज्जासंस्थेला शांत करण्यास मदत करते आणि तुम्हाला शांत, आनंदी आणि स्थिर वाटते.
10. विश्राम (Unwind) – दिवसाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग, जिथे तुम्ही आराम करता आणि स्वतःला शरीरातील आणि मनातील सर्व ताण सोडण्याची परवानगी देता. मेणबत्त्या लावा, दीर्घ स्नान करा, मित्र आणि कुटुंबासोबत वेळ घालवा, संगीत ऐका आणि शांतता आणि स्थिरतेची भावना देणारी कोणतीही गोष्ट करा.
11. रात्री 10 वाजेपर्यंत झोपा आणि रात्री 7-8 तास विश्रांती घेण्याचा प्रयत्न करा.

दिनचर्येचे फायदे

1. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवून रोगांपासून बचाव करते.
2. निसर्गाच्या लयीशी सुसंगतपणे जगण्यासाठी निसर्गाशी संबंध जोडण्यास मदत करते.
3. शरीर आणि मनातील ताण आणि तणाव कमी करते.
4. पचन नियंत्रित करण्यास मदत करते.
5. शिस्त राखण्यास मदत करते.
6. तुम्हाला आनंद आणि शांती देते.
7. निरोगी जीवनशैली सुनिश्चित करते आणि दीर्घायुष्य वाढवते.